اگر تاریخ چند هزار ساله ی ایران را با دقت مرور کنیم و برای داوری پیرامون عملکرد فرمانروایان ، منافع ملی و حراست از سرحدات سرزمینی را مبنا قرار دهیم و به دنبال قهرمان سازی هم نباشیم و تحت تاثیر برخی بزرگنمایی ها هم قرار نگیریم ؛ با اطمینان بیشتری می توانیم بگوییم که چه کسانی در چه شرایطی و با چه عملکردی می توانستند ماندگاری و تاثیر مثبت بیشتری داشته باشند .تردیدی نیست که ما نباید شرایط زیستی ، کم بودن پشتوانه تجارب تاریخی ، پایین بودن سطح برخورداری عموم مردم از دانش ، رواج برخی از سنت های منسوخ شده ، برجسته بودن فردگرایی ، باورمندی به نژاد و نژاده و ... که در گذشته تاثیربسزایی در شکل گیری و تداوم قدرت داشته اند را با شرایط کنونی مقایسه کنیم . در مدت زمانی که هخامنشیان ، اشکانیان و ساسانیان به عنوان قدرتمندترین سلسله های پادشاهی بر ایران حکومت می کردند با وجود این که گام های بزرگی در جهت ملت سازی ، تمدن سازی و گسترش دانش و فرهنگ برداشتند اما تاریخ حتی کوچکترین لغزش های آنها را نیز مورد چشم پوشی قرار نداده است چه رسد به حکام محلی و پادشاهانی که زیر سایه خلفای عباسی حکمرانی می کردند .به هر حال قابل کتمان نیست که هخامنشیان ،اشکانیان و ساسانیان همواره با یونانی ها و رومی ها بر سر حوزه فرمانروایی شان در غرب آسیا و همچنین بخش هایی از آسیای مرکزی و گاهی نیز با اقوام نیمه وحشی در شمال شرقی آسیا ، منازعاتی داشته اند به طوری که سرزمین هایی نظیر ارمنستان و لیدیه (ترکیه ) و سوریه کنونی و فلسطین و اردن و بخش هایی از عراق و خراسان بزرگ چندین بار دست به دست شده اند و این سرزمین ها بارها تحت تاثیر فرهنگ ایرانی و یونانی و رومی قرار گرفته اند . این که آیا تمامی این درگیری های خسارت بار که گاه با هدف ایجاد هژمونی صورت می گرفته ، ضرورت داشته و یا نه ، موضوعی است که مورخین در مورد آن دیدگاه یکسانی ندارند . طبیعتا وقتی می خواهیم پیرامون چرایی اضمحلال و نابودی سلسله های پادشاهی یکی پس از دیگری به دنبال دلایلی قانع کننده باشیم ، ناگزیریم روی نقاط ضعف آنها دست بگذاریم. تداوم جنگ های فرسایشی ، گرفتن مالیات های سنگین ، استفاده ابزاری از باورهای دینی مردم ، شکل گیری طبقات مرفه در کنار وجود طبقات محروم ، اختیارپادشاهان برای تعیین دین رسمی ، کوچاندن اجباری اقوام از جایی به جای دیگر ، تحمیل جانشین های بی لیاقت برای پادشاهی ، خودشیفتگی شاهان و تمایل بی حد و حصر آنها برای خداگونه توصیف شدن و ...از جمله ایرادهایی است که مطرح می شود . ار ساسانیان به بعد نیز این سرزمین شاهد آشوب و بی سر و سامانی و سرکشی در برابر تبعیض های ناروای خلفای اموی و عباسی و تاخت و تاز کسانی که ماندگاری خود را مدیون خلفای عباسی می دانسته اند بوده و محدود مقاومت هایی که گاهی توسط کسانی نظیر پادشاهان صفاری و فرمانروایان ایرانی نژاد صورت گرفته نیز به دلیل خیانت ها و عدم همراهی ها راه به جایی نبرده و زمینه ساز بازگشت ایران به دوران شکوهمندش نشده است .
بر اساس تجارب تاریخی هر گاه شخصی برای به دست گرفتن قدرت نیازمند حمایت بیگانگان گردیده نتوانسته از استقلال ایران و تمامیت سرزمینی خود دفاع کند زیرا هیچ بیگانه ای نیرو و هزینه اش را به رایگان در اختیار دیگران قرار نمی دهد .
فرصت سوزی داریوش سوم در نبردهایی که با اسکندر داشته در متون تاریخی مورد اشاره قرار گرفته است .
خالی شدن پشت ساسانیان از حمایت طبقات فرودست جامعه و تاثیر آن بر نتایج جنگ با اعراب قابل کتمان نیست .
علاقمندی پادشاهان به ماندگاری در قدرت و بی اعتنایی به نخبگان علمی و نظامی و باز گذاشتن دست بستگان و اقوام خود در امور کشور ، بارها موجب قتل های فجیع و حاشیه نشینی افراد کارآمد شده که تاثیر چنین اقداماتی بر تضعیف کشور را نمی توان نادیده گرفت . قتل عام پانصد نفر از بازرگانان مغول توسط حاکم اترار و متعاقب آن تعلل خوارزمشاهیان در دفع فتنه مغول ، اقدامات جنون آمیز نادرشاه در سالهای پایانی عمر، قتل امیرکبیر ، بی تدبیری فتحعلیشاه به تحریک افراد نابلد در برابر روس ها با کوبیدن بر طبل جنگ بدون در نظر گرفتن توان نظامی کشور و همچنین سخت گیری های مبتنی بر تعصب مذهبی در عهد ساسانی ، غزنوی و صفوی که عمدتا انگیزه ی سیاسی داشته و ... به فرصت سوزی هایی منجر شده که سرگردانی بزرگان اهل دانش و هنر و مهاجرت آنها را به دنبال داشته و کار را به جاهای باریک کشانیده است !
این که ما پس از صدها و هزاران سال می توانیم روی برخی از مشکلات دست بگذاریم به این دلیل است که تاریخ به هیچ کس رحم نمی کند . سلطان محمود غزنوی چندین خروار طلا به پای شاعران و مداحان ریخت ولی نتوانست روی داوری تاریخ پیرامون عملکرد خود تاثیر بگذارد زیرا او نمی دانست که : تاریخ کار خودش را می کند.