انسان تا پیش از اجتماعی شدن ، دشمن و رقیب را در بیرون از خود جستجو می کرد چرا که ناگزیر بود برای بقا با موجودات زنده و طبیعت رقابت کند اما به تدریج که احساس کرد برای برخورداری از امنیت نیازمند یاری گرفتن از همنوعان خویش است به موازات تن دادن به زندگی اجتماعی به مرزبندی های جدیدی رسید زیرا ناگزیر بود ضمن همکاری با همنوعانش مراقب رفتارهای ناخوشایند احتمالی آنها نیز باشد . در همین راستا انسان ها ساده ترین قانون نانوشته را در ذهن خود تدوین کردند و آن قانون این بود که هر کاری مجاز است مگر این که موجب آزار دیگران شود . بر همین اساس تکلیف دشمن هم روشن شد و دشمن کسی است که مرا و جامعه ای که از من حمایت می کند را آزار می دهد . بعدها ، تمامی قوانین اخلاقی بر همین مبنا تنظیم گردید . اگر به رفتارهای نهی شده در تمامی جوامع و ادیان و مذاهب که برای مرتکبین آن جریمه و مجازات تعیین گردیده توجه کنیم ، نشانه های دیگر آزاری را در آن می بینیم . این ضرب المثل که "هر بد که به خود نمی پسندی / با کس مکن ای برادر من" شاقولی است که با توجه به آن می توان انحراف از معیارهای اخلاقی را تشخیص داد . زیرا انسان متعادل از لحاظ روانی به خوبی می تواند تشخیص بدهد که رفتارش موجب آزار دیگران می شود و یا نمی شود . من از دروغ خوشم نمی آید ، بنابر این نباید به دیگران نیز دروغ بگویم و به همین ترتیب دزدی ، قتل و تجاوز به حقوق دیگران در اشکال گوناگون آن امر پسندیده ای نیست .

در مراحل بعدی ، انسان متوجه می شود که دشمن دوست و خدمتگزار او نیز دشمن اوست و دشمن دشمن او دوست اوست . برای نمونه ، طبیعت ، خدمتگزار انسان است بنابراین دشمن طبیعت ، دشمن تمامی انسان هاست . در ادامه ، مفهوم دشمنی را می توان به رفتارهای زیادی تسری داد . دشمن تن و بدن ، دشمن روح و روان ، دشمن بستگان و خانواده ، دشمن محله و جامعه و کشور و مملکت و ....

در آموزه های دینی ، شیطان ، نماد سرکشی ، دشمنی و تباهی است ؛ زیرا شیطان اولین محرک انسان برای سرکشی است . شیطان بود که زندگی در بهشت آرمانی و بی دردسر را از انسان گرفت . اما شیطان کجاست ؟ بر اساس همان آموزه های دینی ، شیطان را باید در خود جستجو کرد ! هم خود فردی و هم خود اجتماعی ! بر همین اساس تا زمانی که انسان منزه نشود به آرامش نمی رسد و تا زمانی که یک جامعه از درون تغییر نکند ، از نعمت آسودگی و رفاه معنوی و مادی برخوردار نمی شود .

اگر گفته می شود قویترین انسان کسی است که بتواند با خودش مبارزه کند به همین باور برمی گردد . همین که من به عنوان یک روزنامه نگار شجاعت به خرج دهم و اعتراف کنم که بسیاری از نوشته ها و تحلیل هایی که داشته ام بر اساس توهم و ظن و گمان و سوء برداشت بوده ، سهم خود را در ویرانی هایی که از این طریق به بار آورده ام می پذیرم .

اگر من به عنوان نماینده مجلس ، فهرستی از اشتباهات خود را در زمینه ی اظهارات شفاهی و مکتوب و مصاحبه و نطق پیش از دستور و رای به فلان مصوبه و اظهار نظر غیرکارشناسی پیرامون مسائل گوناگون را قلمی کنم و در اختیار مرکز پژوهش های مجلس بگذارم و سهم خود را در تحمیل برخی هزینه ها به کشور و مردم بپذیرم ، یعنی بر شیطان درونی غلبه کرده ام .

شیطان شناسی یعنی خودشناسی ، سنگ به سمت شیطان پرتاب کردن ، یعنی به خود نهیب زدن ، قربانی کردن هر چیزی که بین ما و خدا فاصله می اندازد که در قالب مناسکی نمادین آنرا به نمایش می گذاریم می تواند قربانی کردن شهرت و ثروت و قدرت باشد برای نجات مردم و جامعه .

پزشکی که با یک عمل اشتباه ، حال بیمار را به سمت وخامت برده اگر قبل از هر اتفاق ناگواری به اشتباه خود اعتراف کند ، مسیر معالجه بیمار را برای سایر پزشکان هموار کرده است.

پیامبر (ص) کار را بر ما آسان کرده و فرموده است که لازم نیست شیطان را در جاهای دور جستجو کنید ، زیرا همانطور که خداوند از رگ گردن به شما نزدیکتر است ، شیطان هم درهمین حوالی است . وقتی ما با خودمان بر سر گناهی که مرتکب شده ایم درگیر می شویم ، این درگیری هم در همین حوالی رخ می دهد زیرا درگیری بین خدا و شیطان است .

شما وقتی از دیوار بلند خانه ای بالا می روی و می افتی و صدمه می بینی که نباید گریبان صاحب خانه را بگیری !

در آموزه های دینی آمده است که شیطان با این که قدرت زیادی دارد اما حریف پرهیزگاران واقعی نمی شود . پیام این سخن آن است که تا آسیب پذیر نباشی ، آسیب نمی بینی .

این که در قرآن آمده که "ربنا ولاتحملنا مالاطاقه لنا به یا لا یکلف الله نفسا الا وسعها" یعنی قبل از انجام هر کاری و طرح هر ادعایی ، اول وزن کشی کن و اندازه ی توان خودت را مشخص کن بعدا اقدام کن . اگر سواد نداری ، قبول مسئولیت نکن ، دنبال اجرای شعاری که عملی نیست نباش ، دنیا که به اینجا رسیده از روز اول این گونه نبوده ، به تدریج تغییر کرده ، بنابراین توهم نمی توانی یک روزه دنیا را دگرگون کنی . خداوند با آن همه قدرتش می گوید تا مردم از درون تغییر نکنند ، سرنوشت آنها دگرگون نمی شود . ناجی را باید در قدرت جمع جستجو کنیم . دست خدا با جماعت است . تا مردم نخواهند و همراهی نکنند ، اتفاقی نمی افتد .

بنابراین همانگونه که برای بذل و بخشش ابتدا باید به سراغ نزدیکان رفت برای مبارزه با شیطان هم از نزدیک شروع کنیم . دشمن می تواند تحریم کند اما آنچه تحریم را موثر نشان می دهد ، احتکار است . دشمن می تواند حمله کند ، اما آن که نشانی می دهد ، نابود می کند . دشمن می تواند دروغ بگوید اما کسی که دروغ را انتشار می دهد ، کار اصلی را انجام می دهد و از همه مهمتر این که بزرگترین آرزوی دشمن برای نشان دادن قدرتش ، استفاده از ضعف ماست . دشمن در همین نزدیکی است !